ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ (ଭାଗ-୧)

ଉଦୟଗିରିର ହାତୀଗୁମ୍ଫାରେ ୧୭ ଧାଡ଼ିର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ଯାହାକି ପାଲି ଭାଷାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ଖୋଦିତ । ଏହା ସିଧାସଳଖ ୬ ମାଇଲ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଧଉଳି ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ରହିଛି ଯେଉଁଠି ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ସାଙ୍କେତିକ ଭାବେ ଏହା ମଗଧ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉପରେ କଳିଙ୍ଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ଅଶୋକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକଦା ମଗଧ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ କଳିଙ୍ଗକୁ ଭୟାବହ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରି ଏହା ଉପରେ ଆଧିପତ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା, ମାତ୍ର ଅନେକ ଦଶନ୍ଧି ପରେ ମହାରାଜା ଖାରବେଳଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କଳିଙ୍ଗ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ମଗଧ ଉପରେ ପୁନଃ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦନ କରି ନିଜର ହୃତଗୌରବ ଫେରିପାଇଥିଲା ।

ଏହି ଶିଳାଲେଖ ବିଭିନ୍ନ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ମହାରାଜା ଖାରବେଳଙ୍କ ରାଜତ୍ୱର ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ତଥା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଦିତ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଏହା ମହାରାଜା ଖାରବେଳଙ୍କ ଉପରେ ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟଗୁଡିକର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ।

ଶିଳାଲେଖ –

୧ମ ଧାଡ଼ି (ମୂଳ ପାଲି)
•नमो अरहंतानं [।।] नमो सबसिधानं [।।] ऐरेण महाराजेन महामेघवाहनेन चेतराज बस बधनेन पसथ सुभ लखनेन चतुरंत लुठन गुण उपेतेन कलिंगाधिपतिना सिरि खारबेलेन

୧ମ-୨ୟ ଧାଡ଼ି (ସଂସ୍କୃତ ଅନୁବାଦ)
नमः अर्हतेभ्यः ।। नमः सर्वसिद्धेभ्यः आर्य्येण महाराजेन महामेघवाहनेन चेतराज-बंशबर्धनेन प्रशस्त शुभलक्षणेन चतुरन्त लुण्ठन गुणोपेतेन कलिंगाधिपतिना श्री खारबेलेन पन्चदशवर्षाणि श्री कड़ार शरीर वता क्रीड़िता कुमार कीड़िकाः ।।

୨ୟ ଧାଡ଼ି (ମୂଳ ପାଲି)
पंदरस बसानि सिरिकड़ार सरीरबता कीड़िता कुमार कीड़िका [।।] ततो लेख रूप गणना बबहार बिधि बिसारदेन सबबिजा बदातेन नब बसानि योबराजं पसासितं [।।] संपुणं चतुबिसति बसो तदानी बधमान सेसयो बेनाभि बिजयो ततिये

୨ୟ-୩ୟ ଧାଡ଼ି (ସଂସ୍କୃତ ଅନୁବାଦ)
ततः लेख-रूप-गणना-व्यबहार-बिधि बिशारदेन सर्वविद्यावदातेन नववर्षाणि यौवराज्यं प्रशासितं [।।] संपूर्णो चतुर्बिंशति बर्षो तदानीं बर्धमान शैशवः बैण्याभिविजयः कलिंग राजवंशे तृतीय पुरुषे महाराजाभिषेचनं प्राप्नोति ।।

୩ୟ ଧାଡ଼ି (ମୂଳ ପାଲି)
कलिंग राजबसे पुरिस युगे महाराजाभिसेचनं पापुनाति [।।] अभिसित मतो च पधमेबसे बात बिहत गोपुर पाकार निबेसनं पटिसंखारयति कलिंगनगरि खिबीर सितल तड़ाग पाड़ियो च बंधापयति सवुयान पटि संटपनं च

୩ୟ-୪ର୍ଥ ଧାଡ଼ି (ସଂସ୍କୃତ ଅନୁବାଦ)
अभिषिक्तवान च प्रथमे वर्षे वातविहत गोपुर-प्राकार-निबेशनं प्रतिसंस्कारयति कलिंगनगरी शिबिरं; शीतल तडागपालि च बन्धयती; सर्बोद्यानं प्रति संस्थापनं च कारयति पन्चत्रिंशत् शतसहस्रैः (मुद्राभिः); प्रकृतीः च रंजयति ।।